Het aantal daklozen dat vanuit Amsterdam naar het land van herkomst wordt gerepatrieerd, is in vijf jaar tijd meer dan verdubbeld. In 2022 ging het om 281 mensen, dit jaar staat de teller tot en met oktober al op 640. In de praktijk verloopt het terugsturen allesbehalve gemakkelijk. Mensen zijn soms erg verward, hun verhalen zijn niet altijd te controleren en of ze beter af zijn in het buitenland is de vraag. Opvallend is dat de ’terugkeer’ niet altijd naar het land van herkomst gaat. AT5 liep mee met de veldwerkers die daklozen helpen bij hun vertrek.
Het is vier uur ’s nachts op het Centraal Station. We lopen met Abdullah el Bacha en Ismaël Lalami van welzijnsorganisatie PerMens door Amsterdam. De twee veldwerkers zijn op zoek naar buitenslapers. Op een bankje ligt een man te slapen met een tas van Basic-Fit als kussen. Bij de ingang ligt een vrouw weggedoken in haar slaapzak.
De veldwerkers proberen buitenslapers te helpen met een verwijzing naar een inloophuis of nachtopvang. Maar soms is er voor buitenlandse daklozen weinig perspectief en proberen ze hen te motiveren om een gratis ticket naar huis te accepteren. “Het leven hier op straat is hard en weggaan is vaak een betere optie”, vertelt Abdullah.
Naast de fietsenstalling zit de Roemeense Catalin met een dun dekentje te rillen van de kou. Drie dagen geleden belandde hij in Amsterdam. In België brak hij zijn been. Daardoor verloor hij zijn werk en vervolgens ook zijn woning. Op zoek naar nieuw werk kwam hij naar Amsterdam, maar nu staat hij op straat. Abdullah probeert hem te overtuigen voor een ticket terug naar Roemenië. “Hier wordt het vinden van een opvangplek heel lastig omdat je geen binding hebt met de stad”, legt hij uit.
Catalin weigert het ticket. “Ik heb geen familie in Roemenië of een huis. Roemenië is dood voor mij.” Hij wil proberen in Amsterdam werk te vinden. De veldwerkers besluiten hem daarom mee te nemen naar een inloophuis voor dakloze EU-burgers. Daar kan hij douchen en een kop koffie krijgen. Een repatriëring is namelijk altijd vrijwillig. “Wij kunnen niemand dwingen om mee te werken aan vertrek”, vertelt Abdullah.
Net als Catalin zijn er steeds meer buitenslapers in Amsterdam. Bij de veldwerkers zijn dit jaar 3644 unieke buitenslapers in beeld geweest. Van hen komen er 1280 uit andere EU-landen dan Nederland. Als mensen eenmaal op straat belanden, glijden ze snel af en is het steeds moeilijker om uit die situatie te komen. “Op een gegeven moment zien ze helemaal geen uitweg en beginnen ze aan middelengebruik, zoals alcohol en drugs.”
Opvang in Amsterdam slibt dicht
Mohammed Bakayan, coördinator van het team van veldwerkers, noemt het dichtslibben van de kortdurende en langdurige opvang als een van de belangrijkste oorzaken voor het grote aantal buitenslapers. “We hebben honderden mensen in de stad met een beschikking voor een opvangplek onder hun arm. En die slapen alsnog op straat”, vertelt Bakayan.
Amsterdam trekt volgens hem steeds meer dakloze mensen aan vanwege de relatief goede voorzieningen zoals inloophuizen en de winteropvang. “Veel gemeenten verwijzen daklozen zelfs door naar ons. Maar ze komen hierheen en er is nauwelijks wat”, vertelt Bakayan. “Ik vind het schandalig dat ze die mensen zo over de schutting naar ons gooien.”
Eén van de oplossingen is het repatriëren van dakloze mensen. Deze week kondigde het college nogmaals aan hier meer op te willen inzetten. Toch ligt de aanpak gevoelig binnen de coalitie. Het woord repatriëring werd na beraad uit het coalitieakkoord van PRO en D66 gehaald. In het akkoord wordt nu gesproken over het helpen van arbeidsmigranten “met het vinden van een plek elders”.
In opdracht van de gemeente repatriëren de welzijnsorganisaties PerMens, De Regenboog Groep en het Leger des Heils steeds meer mensen. Opvallend is dat het vooral om snelle repatriëringen gaat. Daarbij krijgen mensen alleen een ticket naar hun bestemming en soms wat geld voor onderweg. Dit kan soms al binnen een dag geregeld worden.
Het gaat echter om weinig zogeheten ‘zachte landingen’, waarbij aanvullende ondersteuning wordt geregeld op de plek van bestemming. Zo kan er bijvoorbeeld een plek in een verslavingskliniek of woongroep in het buitenland worden geregeld. In sommige gevallen betaalt de gemeente deze kosten. Hiervoor is 100.000 tot 150.000 euro beschikbaar gesteld. Terwijl het college het vooral over dit soort repatriëringen heeft, zijn het er in de praktijk weinig.
De Regenboog Groep en het Leger des Heils voeren dit soort zachte landingen uit. Soms gaat er ook een begeleider mee naar het buitenland. ”We proberen steeds meer contact te zoeken met organisaties in het buitenland waar iemand terechtkan”, vertelt Michael Sprokkereef van de Regenboog Groep. ”Maar het is een proces dat veel tijd kost”. Halsema wil het aantal zachte landingen laten toenemen, vertelde ze tijdens een commissievergadering in september.
De veldwerkers van PerMens voeren bijna alleen maar snelle repatriëringen uit. Dat kan soms zelfs binnen een dag geregeld worden. “Wij zijn van boem, meteen”, vertelt Bakayan. “We hoeven vaak niet veel uit te zoeken voordat iemand een ticket krijgt.” Wel wordt gekeken waar iemand vandaan komt, of diegene daar een netwerk heeft en of iemand in staat is om te reizen. Als iemand te zwaar verslaafd of verward is, moet de GGD beoordelen of diegene fit to fly is.
Bij een negatief oordeel wordt iemand vaak voor langere tijd op een stabilisatie-bed geplaatst. Daar kan iemand tot rust komen. “Soms kan iemand uit beeld raken of van gedachten veranderen als we ze op straat laten in de dagen voorafgaand aan de repatriëring”, vertelt Bakayan. Ook mensen die wel direct kunnen reizen, kunnen voor een paar dagen op een doorpak-bed worden geplaatst voordat ze vertrekken.
Ook buiten Europa gerepatrieerd
PerMens is al sinds 2007 betrokken bij repatriëringen. De gemeente schrijft in een reactie op vragen van AT5 dat de repatriëringen zich met name richten op dakloze EU-burgers. De meeste mensen gaan inderdaad naar Duitsland, Polen en Roemenië, maar soms worden daklozen ook buiten Europa gerepatrieerd. Bij elke repatriëring worden de reiskosten door de gemeente vergoed.
In de praktijk verloopt het repatriëren van daklozen vaak moeizaam. Veldwerker Jesse Kroon heeft zojuist een Duitse man op de trein naar Frankfurt uitgezwaaid. “Hij was extreem verward en praatte continu in zichzelf.” Toch beoordeelden de GGD en het Duitse consulaat samen dat de man fit genoeg was om te reizen.
Het op de trein zetten verliep echter allesbehalve soepel. Eén minuut voor vertrek rende de man plotseling de trein uit. Jesse wist hem uiteindelijk met vijf sigaretten in zijn hand zover te krijgen dat hij weer instapte. “Het is elke keer een soort rodeo”, vertelt Jesse. “Soms gaat het soepel, maar in veel gevallen zijn mensen erg verward.” Dat maakt het repatriëren lastig. Iemand kan bijvoorbeeld al vóór de eindbestemming uit de trein stappen. “Wij kunnen helaas niet garanderen dat iemand ook echt op de plek van bestemming aankomt.”
Jesse heeft op het Centraal Station afgesproken met de 33-jarige Ibrahim, die naar Lyon wordt gerepatrieerd. Vier maanden geleden kwam hij naar Amsterdam. Een kennis vertelde dat hij hier werk voor hem zou hebben, maar die belofte bleek niet waar. Ibrahim belandde met zijn hond op straat en overleefde door blikjes te verzamelen. Inmiddels is hij steeds meer gaan drinken en crack gaan gebruiken. “Ik gebruik het om mijn hoofd te verdoven. Dan heb ik geen problemen meer.”
Jesse bood hem een paar weken geleden een ticket aan. Maar Ibrahim is ongedocumenteerd. Hij werd geboren in Marokko en groeide vanaf zijn tweede zonder verblijfsdocumenten op in Spanje. ”Mijn school was in Spanje en mijn vrienden zijn Spaans, maar mijn bloed is Marokkaans.” Toen hij twee jaar geleden dreigde te worden uitgezet naar Marokko, vertrok hij. Ibrahim durft niet terug naar Spanje en wil daarom naar Lyon.
Niet altijd een terugkeer naar land van herkomst
Eerder vertelde Ibrahim aan Jesse dat hij een zus in Lyon heeft en werk wil vinden op een boerderij. ”Als ik aan het werk ben, is mijn leven anders. Dan gebruik ik niet zoveel drugs”, vertelt Ibrahim. Jesse koopt een treinkaartje en samen doen ze nog wat boodschappen voor onderweg. ”Ik zie het als een kans. Ik ben Spanje gewend en het wordt hier inmiddels te koud voor mij.”
Dat het niet om een terugkeer naar het land van herkomst gaat, is opmerkelijk. Het college had het immers deze week in een brief aan de raad nog over ”begeleiding naar, en zorg in, land van herkomst”. Bakayan legt uit dat het in de praktijk vaker voorkomt dat iemand naar een ander land, dan het land van herkomst, vertrekt. ”Als iemand aantoonbaar een netwerk of familie heeft ergens anders, kunnen we diegene ook hierheen begeleiden”, vertelt hij.
Later blijkt dat Ibrahim niet de waarheid heeft verteld aan de veldwerkers. Hij heeft geen zus in Lyon wonen. ”Het is soms lastig om te controleren of iemand de waarheid spreekt”, vertelt Jesse. ”Iemand kan je van alles vertellen. Ik ben ook geen rechter. Ik ga niet iemands hele persoonlijke leven uitpluizen om te kijken of het verhaal klopt.”
Een week later bellen we Ibrahim. ”Het leven hier is zwaarder”, zegt hij. In Lyon staat hij opnieuw op straat. De nachtopvang zit vol en er is maar één opvangplek waar hij met zijn hond terechtkan. En daar staan te veel mensen op de wachtlijst. ”Ik ken de stad nog niet, dus ik moet nog wennen aan hoe alles hier werkt.” Overdag kan hij wel terecht bij een inloophuis voor een douche en ontbijt.
Ook het vinden van werk blijkt lastig. Ibrahim spreekt geen Frans en vindt het moeilijk om met mensen te communiceren. In Amsterdam kon hij makkelijker geld verdienen door blikjes te verzamelen. ”Ik kom minder makkelijk aan geld. Mensen zijn minder vrijgevig.” Als hij geen werk kan vinden, overweegt Ibrahim terug te keren naar Amsterdam.
Een maatschappelijk werker uit het inloophuis in Lyon, die Ibrahim helpt, is verbaasd over zijn situatie. ”Hoe kun je iemand naar Frankrijk sturen als hij de taal niet spreekt en er geen netwerk heeft?”, vraagt hij zich af. Ook in Lyon is er volgens hem een groot daklozenprobleem. Hij ziet de repatriëring dan ook niet als een oplossing. ”Het is gewoon het probleem ontlopen. Jullie sturen het probleem naar de buren.”
“Alles beter dan hier”
Ook Jesse kijkt met gemengde gevoelens terug op de repatriëring. Hij had Ibrahim liever richting Spanje zien gaan, waar hij familie heeft. Toch denkt Jesse dat Ibrahim beter af is in Lyon dan in Amsterdam. ”Alles beter dan dat hij hier met zware drugsproblematiek in het Oosterpark wacht tot een moment waarop hij echt niks meer kan.”
Met de meeste mensen is er na vertrek geen contact meer. Daardoor is vaak onduidelijk hoe het met iemand gaat na de repatriëring. Bij een snelle repatriëring, zonder intensieve begeleiding, is de kans op een terugkeer groter. De gemeente schrijft dat twintig procent van de gerepatrieerde mensen terugkomt. ”Je wordt er soms wel weemoedig van omdat je niet helemaal weet wat er met iemand gaat gebeuren in het buitenland”, vertelt Jesse.
Uit nieuwe plannen van het college blijkt dat ze het aanbod voor begeleiding bij repatriëringen wil uitbreiden. De praktijk laat echter zien dat het repatriëren vaak moeizaam verloopt. Mensen zijn verward, komen niet opdagen en hun verhalen zijn niet altijd te controleren. Toch is niet repatriëren volgens de veldwerkers vaak een slechter alternatief. ”Als ze hier blijven en ze hebben geen opvang, wat dan?”, zegt Abdullah. ”Dan blijf je op straat. En moet je elke nacht weer opnieuw op zoek naar een slaapplek.”