Een explosie, een beschieting of zelfs de dreiging van een incident. Het zijn redenen waarom burgemeester Halsema ervoor kan kiezen om voor in ieder geval een maand een straat onder cameratoezicht te stellen. Uit onderzoek van AT5 blijkt dat de burgemeester steeds vaker naar deze maatregel grijpt. In de afgelopen vijf jaar maar liefst 249 keer, waarvan de meeste sinds 2024. Is het een effectief middel of is het vooral voor het gevoel van veiligheid?
Het is midden in de nacht van 20 op 21 september als er aan de Botteskerksingel in Osdorp een explosief afgaat in de portiek van een woning. Het glaswerk en de houten panelen van de deur zijn compleet verwoest. Op de grond en rondom de deur is het zwartgeblakerd door de explosie. Er vielen geen gewonden, maar de impact op de buurt is enorm.
Het glaswerk was nog niet vervangen op de deur, maar met houten voorschotten afgedekt, als het twee weken later de buurt opnieuw wakker wordt door een knal bij de voordeur. De deur wordt opnieuw vernield door een explosief en de unit met acht brievenbussen van het pand wordt er compleet uitgeblazen. Waar de brievenbus zat, zit nu een gapend gat. De resten van de brievenbus liggen op straat.
Burgemeester Halsema grijpt na de twee incidenten in en laat met spoed cameratoezicht instellen voor de duur van een maand. De impact op de buurt is zodanig groot en de vrees voor een derde explosie ook dat de privacy van omwonenden minder zwaar weegt dan het herstellen van de rust in de buurt.
249 besluiten in vijf jaar
Op deze manier gaat het vaak in de stad. Er is ergens een of meerdere explosies en de burgemeester besluit om de straat onder toezicht te zetten. De bedoeling? Herhaling voorkomen, daders in beeld krijgen en de buurtbewoners geruststellen.
Over de effectiviteit van de camera’s zetten experts vraagtekens; daarover straks meer, maar de gemeente grijpt de laatste jaren steeds vaker en sneller naar het middel. Sinds 2022 tot en met augustus van dit jaar besloot de (loco)burgemeester om 249 keer cameratoezicht in te stellen. Opvallend aan dat getal is dat meer dan 85 procent van die besluiten werd genomen sinds 2024.
“Als je naar het daadwerkelijke aantal per jaar kijkt en vooral de toename daarvan, dan kan je zeggen dat er om de zoveel dagen ergens in de stad cameratoezicht wordt ingesteld”, zo zegt Jasper van der Kemp, criminoloog aan de Vrije Universiteit. En wat hij zegt klopt. In 2024 werd er een camera per 5,5 dagen ingesteld; vorig jaar was dat zelfs één per vier dagen. Dit jaar staat die teller op net iets meer dan één per vier dagen.
De stijging in het aantal keren dat cameratoezicht wordt ingesteld is zorgelijk, vindt Lotte Houwing van privacywaakhond Bits of Freedom. “Je ziet dat je in een middelgrote stad je je niet meer kan bewegen zonder dat je wordt vastgelegd. Mensen beginnen dat normaal te vinden, dus zorgen daarover voel je minder direct, maar dat maakt de impact ervan niet minder.”
Explosiegolf, maar ook een keuze
De plotselinge stijging van het aantal besluiten komt onder andere door de explosiegolf die de stad sinds een aantal jaar in zijn greep houdt. Vanwege de extreme toename aan explosies, in 2024 ging het om 251 ontploffingen, moet de maatregel vaker worden ingezet.
Maar het is ook een keuze geweest van de gemeente. In 2024 werd namelijk besloten om het handelingskader voor het instellen van cameratoezicht aan te scherpen. Vóór 2024 moesten er twee ordeverstoringen, zoals explosies, zijn gebeurd voordat cameratoezicht werd ingesteld. Vanaf 2024 is een explosie met veel impact op de buurt en waar kans op herhaling is genoeg om tijdelijk cameratoezicht in te stellen.
Je ziet dan ook dat de meestvoorkomende reden voor het instellen van het toezicht explosies zijn. 98 keer ging het in ieder geval om een explosie. Maar ook bij de 48 besluiten over een overig geweldsincident waar de gemeente geen uitspraak over doet en de 40 besluiten voor extra camera’s in een gebied waar al langdurig toezicht geldt, gaat het vrijwel altijd om een explosief dat is afgegaan. Dat is bijna driekwart van alle besluiten. Voor de rest vond er vijftien keer een schietpartij plaats, had het twaalf keer te maken met een dreiging en drie keer met een bekladding.
“Het is een middel waarvan ze denken dat het waarschijnlijk helpt”, aldus Van der Kemp. “En aangezien we nog steeds veel te maken hebben met explosies, zoeken ze naar een maatregel die je snel kan inzetten. Cameratoezicht is dat.”
Effectief of niet?
Als de burgemeester de keuze heeft gemaakt op basis van een advies van ambtenaren, kan de camera er vaak dezelfde dag al staan. Maar hoe effectief is de maatregel?
“Uit onderzoek is gebleken dat cameratoezicht alleen eigenlijk geen zin heeft”, legt Houwing van Bits of Freedom uit. “Het moet altijd gecombineerd worden met andere middelen, maar die andere middelen worden steeds een beetje gedeprioriteerd.”
Ook Van der Kemp zet vraagtekens bij effectiviteit. “Als je kijkt naar het effect, zoals in het voorkomen van explosies, dan is het minder effectief. Het gaat vooral om het beeld dat je laat zien dat je het serieus neemt en dat je ermee bezig bent.”
De politie kan ook niet helemaal hun vinger op de effectiviteit leggen. “Dat is heel moeilijk te meten”, aldus Guido Oostrom van de politie. Dat komt doordat je nooit weet wat er zou gebeuren als de camera’s er niet zouden staan.
Over hoeveel daders er dan daadwerkelijk door worden gepakt, kan de politie ook niet heel erg veel zeggen. “Ik wil niet zeggen dat het de pakkans groter maakt, maar alles draagt een steentje bij. We kunnen er ook mee reconstrueren wat er precies is gebeurd, wat de vluchtweg is of wat de signalementen zijn.” Ondanks dat daders vaak in het zwart gekleed en vrij onherkenbaar zijn, valt er toch altijd iets te zien. “We kijken bijvoorbeeld naar hoe ze lopen.”
Maar volgens de politie kan je niet stellen dat de camera’s nooit effect hebben. “Bij de overvallenreeks op winkels aan het Bijlmerplein in Zuidoost hebben de camera’s echt geholpen met het in beeld brengen van de verdachte en ook de opsporing.”
Verlengingen
Ondanks dat de effectiviteit moeilijk te meten is, valt er wel één ding vast te stellen uit de cijfers: hoe vaak het toezicht wordt verlengd omdat de rust nog niet is teruggekeerd in de buurt of omdat de dreiging nog niet is afgenomen. Van de 249 besluiten was 33 keer dit het geval, dat is 13 procent van alle besluiten.
Dat gebeurde bijvoorbeeld op de Zeeburgerdijk in Oost, waar ondanks het toezicht alsnog meerdere explosies afgingen en bij het Opheusdenhof in Zuidoost waar een woning ondanks de camera’s met een automatisch wapen onder vuur werd genomen.
Van der Kemp stelt dat het logisch is dat er wordt verlengd als de rust nog niet is teruggekeerd. “Explosies hebben veel effect op de buurt. Ze vinden het naar en eng.” Toch zet hij er ook vraagtekens bij. “Je moet wel nadenken of het verlengen zin heeft. Kan het niet toch wat korter en is het op elke locatie terecht?”
Of het verlengen het dan waard is voor de inbreuk op de privacy van mensen, is ook iets wat hij niet met zekerheid kan zeggen. “Als je niet weet wat de achterliggende dreiging is, dan kan je het argument van ‘we verlengen het vanwege dreiging’ constant volhouden.”
Nooit aangevochten
Wat verder opvalt, is dat de maatregel eigenlijk nooit wordt aangevochten door de buurtbewoners. Volgens privacywaakhond Bits of Freedom zegt het veel over hoe in een stad waar ook het aantal videodeurbellen toeneemt het steeds normaler wordt om overal op beeld te staan.
Houwing zegt ook dat ze merkt dat mensen vaak niet weten dat het mogelijk is om het aan te vechten, terwijl dat wel kan. “Je kan het aanvechten, of van je laten horen aan de gemeente dat jij je privacy belangrijk vindt en dat jij je zorgen maakt over al die camera’s in de openbare ruimte.”
Het instellen van cameratoezicht is een van de maatregelen die de burgemeester kan inzetten na een incident. Een andere actie is het sluiten van woningen. AT5 onderzocht die maatregel al eerder. Uit het onderzoek bleek dat van 2020 tot 1 juli 2025 431 panden in de stad waren gesloten, gemiddeld anderhalf pand per week. Bekijk het onderzoek hieronder: